Translate

Σάββατο 2 Οκτωβρίου 2010


ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
ΣΤΗΝ ΚΟΥΖΙΝΑ

Η ύπαρξη στριγγλίζει πάλι
τι θα κάνω με τις λέξεις αρρωσταίνω
καθημερινά·
μ’ όλους τους νεκρούς μου
ωριμάζω υποδύομαι
μια εποχή
μια σχέση με τον εαυτό μου
(ο οποίος, στο τέλος θα βρεθεί
περίλυπος έως θανάτου
μέσα στην ακατοίκητη ιστορία).
Τι επιτέλους θα γίνει και
πώς
οι φράσεις μου δεν θα είναι πια
σαν αναχωρήσεις και
σαν λιποθυμίες.

Η ύπαρξή μου συντρίβεται
ως ύπαρξη δεν με ωφελεί
και πολύ αν κοιτάξω πιο δω στην
κουζίνα περνάνε κατσαρίδες μικρο-
σκοπικές λέξεις με τις σκόνες του χρόνου
πιο μικρές κι απ’ το άσκοπο
– ζωάκια προς καταστροφή
(εμπορεύματα οι λέξεις απροσδόκητα
περιστατικά
κωδωνοκρουσίες ή
κοριτσάκια που θα γεννήσω) ωστόσο
ο
εραστής μου η δόξα
παραφυλάει στα κρυφά στα τετριμμένα
λόγια, τα παραδοσιακά και τα λοιπά
σ’ αγαπώ, λέει
σαν ηχώ
(εννοεί, άσε με να φαντάζομαι ότι είσαι το
πιο τερατώδες, αυτό που
παγώνει κι αειθαλές μένει).

Στο μεταξύ, τα λαχανικά βράζουν
τα ζυμαρικά στενάζουν.
Σ’ ένα φέρετρο η νύχτα φέρνει πάλι
κατοίκους της αλλοδαπής.
Ώρα δώδεκα και μισή μαγειρεύω
τις επιδιώξεις
­–γράφω μια ιστορία ερωτική και οι
φράσεις θυμίζουν βαρύ ροχαλητό:
αγαπώ έναν άντρα με ουρά
κάθε άνοιξη στα λέπια του επάνω συντηρώ
τον πόθο τα καλοκαίρια εμφανίζεται
σαν χειμώνας.
ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
για το βιβλίο του George Steiner
H σιωπή των βιβλίων
Μετάφραση: Σοφία Διονυσοπούλου
Εκδόσεις: OΛΚΟΣ
Σελ. 86 Ε 10,45

Ta βιβλία θα πεθάνουν;

«Τι είναι η λογοτεχνία; Ένας τόπος μη τόπος, ένας χρόνος που δεν μετριέται με το χρόνο», σημειώνει ο Μισέλ Κρεπύ, καθώς σκέφτεται το νεαρό Κομπρέ (ήρωα–αφηγητή στο βιβλίο του Προυστ Αναζητώντας το χαμένο χρόνο) να παρατείνει μυστικά την ανάγνωση και την ονειροπόλησή του εν μέσω της οικογενειακής ομήγυρης, αποσυρμένος στον «δικό του κόσμο» που μοιάζει να στοιχειοθετεί την ολοκληρωτική προδοσία της «κανονικής» ζωής।

Αυτές οι «υπέρτατες μυθοπλασίες» (όπως θα έλεγε ο Γουόλας Στήβενς): Oι Μεταμορφώσεις (του Οβίδιου), οι επιστολές της μαρκησίας ντε Σεβινιέ, Τα άνθη του κακού (του Μπωντλερ), το Finnegans Wake (του Τζόυς): γλωσσικά τοπία και κειμενικές πραγματικότητες, ιστορίες και φαντασίες, υπερβατικοί διάλογοι μέσα στην ψυχή, αλληγορίες και πνευματικοί ετεροχρονισμοί। Η ατίθαση ομορφιά του Ρεμπώ, ο Μποσυέ και η αυστηρή θεολογία, η καλύβα του Θόρω στη λίμνη του Ουώλντεν, ο Νοβάλις και ο Κλάιστ, ο Χάινε που έβλεπε στην ποίηση του Γκαίτε την άπιαστη ομορφιά μιας πεταλούδας.

Η ιδέα ενός κόσμου χωρίς βιβλία (χωρίς την αποτυπωμένη ψυχοπνευματική ιδιοσυστασία της ανθρώπινης ύπαρξης) είναι μια ιδέα εφιαλτική। Αλλά αν και η λογοτεχνία έχει ήδη μιλήσει για το τέλος του κόσμου και την κυριαρχία των μηχανών, δεν έχουμε προετοιμαστεί αρκετά για ένα μέλλον στο οποίο δεν θα υπάρχει αυτή η απόλαυση της καταβύθισης στις σελίδες, η ψηλάφηση του χαρτιού, η μυρωδιά των κομμένων φύλλων, η συγκίνηση την ώρα που το κείμενο σου αποκαλύπτεται σαν ένα πολύτιμο κόσμημα (ή σαν μαργαριτάρι από ανοιγμένο όστρακο).

Στη διάρκεια των τελευταίων αιώνων βιβλία ρίχτηκαν στην πυρά, άλλα τόσα απαγορεύτηκαν ή αφορίστηκαν, η αρραβωνιαστικιά του Μπύχνερ έκαψε στη σόμπα τα χειρόγραφα του Αρετίνου για να προστατέψει την.. ηθική, ο ίδιος ο Μπαχτίν χρησιμοποίησε για τσιγαρόχαρτο σελίδες από το έργο του περί αισθητικής. Υπήρξαν όμως κι εκείνοι που έζησαν μια ολόκληρη ζωή μέσα στις βιβλιοθήκες τους, ο Μονταίνι, ο Ουόλπολ, ο Μοντεσκιέ, ο Τόμας Τζέφερσον, οι αληθινοί μύστες της ανάγνωσης και της γραφής, οι βαθείς γνώστες της μυθοπλασίας, που επέλεξαν την τελειότητα του έργου από την ίδια τη ζωή, και των οποίων τα όργανα της ευαισθησίας κατευθύνθηκαν πάντα στην κατά μόνας απόλαυση του ιδιωτικού.

Για τις κειμενικές πραγματικότητες και το μαγικό σύμπαν της γραφής (την κυριαρχία του φαντασιακού πάνω στην ανθρώπινη συνείδηση, αλλά και την θαυμάσια «παρέκκλιση» της δημιουργικής ανάγνωσης) μας μιλάει ο Τζωρτζ Στάινερ στο παρόν βιβλίο। Ο λόγος, η γραφή, η ανάγνωση, η επικοινωνία, η ψευδαίσθηση, η παράφραση, η εμβάθυνση, η αισθηματική αγωγή. Ο άγγλος? στοχαστής αποκαλύπτει την ιστορία της ισόβιας σχέσης του με τα βιβλία και τη φιλολογία που τα ακολουθεί, παραθέτοντας και μια σύντομη ιστορία του λόγου (γραπτού και προφορικού), χωρίς να καταφεύγει σε κανενός είδους σχολαστικισμό αλλά εμπνεόμενος από την ίδια την Aura της λογοτεχνίας.

Η προφορικότητα της γλώσσας διακίνησε επί αιώνες την ιστορία της ανθρώπινης ψυχής και των πολιτισμικών ανακατατάξεων। Άλλοτε η αφήγηση (ως παραμυθία), άλλοτε η μαρτυρία του γένους και των πατριών, άλλοτε οι άγραφοι νόμοι (ως αναγκαία στήριξη του κοινωνικού ιστού), άλλοτε η απλή διαμεσολάβηση για την επαφή πρόσωπο με πρόσωπο. Το Έπος του Γιγλαμές, οι Νόμοι του Χαμουραμπί, η Ηλιάδα και η Οδύσσεια, η Εβραϊκή Βίβλος, πήραν τη θέση της προφορικής παράδοσης, δίνοντας στο γραπτό λόγο τη δυνατότητα να αποτελέσει τη μνημοτεχνική και την αδιάβλητη ιστορική μαρτυρία που συγκροτούν τα πεπραγμένα της ανθρωπότητας.

«Ο γραπτός λόγος θα έπρεπε να ονομαστεί ομοίωμα (είδωλο) του ζωντανού» διαβάζουμε στον Πλατωνικό Φαίδρο, όπου ο ίδιος ο Σωκράτης επιμένει στην αξία της ζωντανής, έμψυχης γλώσσας, που συν-διαλέγεται και συν-δημιουργεί με το έτερον, σε αντίθεση με την παγιωμένη και «τετελεσμένη» ύπαρξη του γραπτού λόγου। Ωστόσο, υπάρχει μια λογική ανακολουθία σ’ αυτό, διότι όλοι μας γνωρίζουμε από πρώτο χέρι ότι το γραπτό κείμενο, πράγματι μπορεί να πυροδοτήσει άπειρες εσωτερικές «συζητήσεις» και δημιουργικές προοπτικές στον ιδιωτικό χώρο του υποκειμένου. Αν και το βιβλίο θα μπορούσε να χαρακτηριστεί «απείκασμα» της ζωής και του πνεύματος, ισχνό «αντίγραφο» των αιωνίων δυνάμεων του ανθρώπου, παρά ταύτα δεν παύει να γεννά ζωή, σκέψη, συγκίνηση, διερώτηση, ζωντανά εσωτερικά γεγονότα.

Ο Ισοκράτης (ως αντίπαλο δέος της σχολής του Λυσία), είναι ο πρώτος που επιβάλει το γραπτό λόγο στη ρητορική, με το σκεπτικό ότι μόνο έτσι μπορεί να ελέγξει την «ακρίβεια» της γλώσσας। (Μήπως εδώ γεννιέται η αληθινή τέχνη της γραφής που ολοκληρώνει και εκλεπτύνει όλα τα στοιχεία της προφορικότητας, πολύ πριν παρουσιαστεί αυτούσιο το «λογοτεχνικό είδος»;) Ωστόσο, ο Ιησούς είναι ο βασιλιάς της προφορικότητας. (Ο «ζωντανός» λόγος αντιτίθεται στο γραπτό κείμενο της Τορά και του Ταλμούδ, απεικονίζοντας τη διάσταση γράμματος και Πνεύματος. ) Ακολουθεί ο Παύλος, ως καταγραφέας του Λόγου με τα κείμενα των Επιστολών και οι Πατέρες της εκκλησίας συνεχίζουν στην ίδια κατεύθυνση, ενώ οι μοναχοί, οι στυλίτες, οι άγιοι, οι αναχωρητές, εξακολουθούν να επιλέγουν την προφορικότητα. Με την ανακάλυψη της τυπογραφίας, παρουσιάζονται οι βιβλιοθήκες (ακαδημαϊκές, βασιλικές, των λογίων, των ευγενών, αργότερα οι πανεπιστημιακές και των ιδιωτών). Έτσι, η ανάγνωση γίνεται το απόκτημα της Δύσης, το «εχέγγυο» μιας πνευματικής (και ψυχικής;) ανάπτυξης.

Μόνιμη απειλή του βιβλίου, η λογοκρισία, εκεί όπου η τυραννία (του μονάρχη, του κλήρου, των συστημάτων χειραγώγησης) επιμένει να καταργεί τα δικαιώματα του πνεύματος। (Ωστόσο, ο Πούσκον, ο Πάστερνακ, ο Μπρόντσκι, ίσως δεν θα υπήρχαν χωρίς τις εξωτερικές αυτές πιέσεις που προϋποθέτουν την ανατρεπτική λογοτεχνία.)

Ανατρέχοντας στην πρόσφατη ευρωπαϊκή ιστορία, ο Στάινερ καταγράφει δύο τάσεις του γραπτού λόγου: έναν «ακραίο ποιμενισμό» που διεκδικεί το αληθινό βίωμα και θέτει τη γραφή σε δεύτερη μοίρα (Γουέρντγουορθ, Έμερσον, ολόκληρος ο ρομαντισμός) συνδέοντας τη γνώση με το κακό ( Μπλέηκ, Θόρω, Ντ.Χ.Λώρενς) κι ένα άλλο ρεύμα αμφισβήτησης, συνδεδεμένο κυρίως με την ασκητική παράδοση, το οποίο θεωρούσε ότι τα βιβλία δεν μπορούν να βοηθήσουν την πάσχουσα ανθρωπότητα. Χαρακτηριστικός εκπρόσωπος αυτής της δεύτερης κατηγορίας (εκτός από τους φουτουριστές και τους λενινιστές που ζήτησαν την καταστροφή κάθε βιβλιοθήκης) ο γέρων Τολστόι: «το μόνο που έχει ανάγκη ένα έντιμο πνεύμα είναι μια απλοποιημένη εκδοχή του ευαγγελίου», θα γράψει, σε μια μάλλον υπερβολική (έως απλοϊκή) προσέγγιση του πνευματικού γεγονότος της ανάγνωσης.

Αν και ο Στάινερ προτείνει τις μυθοπλασίες ως αντίδοτο στη «χυδαία και βάρβαρη» καθημερινή ζωή, δεν γίνεται να μην σκεφτούμε ότι σήμερα το βιβλίο έχει αντικατασταθεί από την πραγματικότητα του «υπερκείμενου» στο Internet, την αναπαραγωγή βιωμάτων που δεν συνδέονται με τη συγκίνηση, την ονειροπόληση, τη διερώτηση, την αμφιβολία, τη δημιουργική ανάπλαση του κόσμου «μέσα στη σιωπή»।

«Τι θα είχε άραγε σκεφτεί ο Τζόυς για τη συνδυαστική του μεγάλου παιχνιδιού του διαδικτύου»; αναρωτιέται ο Μισέλ Κρεπύ στο δεύτερο μέρος του παρόντος βιβλίου, σχολιάζοντας και συμπληρώνοντας το γραπτό του Στάινερ। Η διαπίστωση ότι η σιωπηλή πράξη της ανάγνωσης δίνει σήμερα μια εντύπωση εξωτισμού, αποτελεί μάλλον το διαπιστευτήριο ενός προδιαγεγραμμένου θανάτου। Η δύναμη των ΜΜΕ δημιουργεί μια στρατιά ηλιθίων στα γρανάζια του συστήματος, υποστηρίζει ο Κρεπύ, πρόσωπα που δεν ενδιαφέρονται να εισχωρήσουν σ’ εκείνη τη σφαίρα της «ανάπαυλας» (το otium των Αρχαίων, ή αλλιώς, «νεκρό» χρόνο), όπου όλα συμβαίνουν εκεί ακριβώς που δεν συμβαίνει τίποτε. Έτσι δεν εκκολάπτονται πλέον οράματα και εκστατικές αναπολήσεις αλλά η απεριόριστη ευκολία της εξωστρέφειας που απαγορεύει τη μύηση στην ποιητική σύλληψη του κόσμου, την αισθητική απόλαυση, τη συναισθηματική εκλέπτυνση. Όσο για την ανάγνωση, αυτή θεωρείται ως «μια διαστροφή που παραμένει ακόμη ατιμώρητη» (η ψυχαναλυτική προσέγγιση θα είχε πολλά να συμπληρώσει εδώ).

Ο Στάινερ και ο Κρεπύ, μπροστά στη νέα πολιτισμική πραγματικότητα, προλέγουν μια ζοφερή ανθρώπινη κατάσταση προετοιμάζοντάς μας για έναν κόσμο «χωρίς ψυχή», εκεί όπου η εικόνα και η «πληροφορία», η τεχνολογία και η μηχανιστική αντίληψη, αντικαθιστούν τις «συγκινημένες» υπάρξεις του συγγραφέα και του αναγνώστη, καθώς και τη μυστηριακή εσωτερική ζωή που αποτελούσε κάποτε το λαμπερό τοπίο μιας πολύτιμης ιδιωτικότητας.

Ένας γέροντας Ιησουίτης συνήθιζε να λέει στους μαθητές του: θα έπρεπε να διαβάζετε τον Μπωντλαίρ γονατιστοί। Η «σιωπή των βιβλίων», σήμερα, αντιστρέφει τον παλιό συμβολισμό της υπερχειλίζουσας αισθαντικότητας του συγγραφέα και του αναγνώστη, για να εικονογραφήσει τη σιωπή του ίδιου του Νοήματος, την αδιαφορία του νεωτερικού υποκειμένου για κάθε τι που κινητοποιεί τα βαθύτερα στρώματα του ψυχισμού προσκαλώντας στην περιπέτεια, τη συναισθηματική αναμόχλευση, τη διακινδύνευση, την υπέρβαση, την αντίδραση, την παρέμβαση.

Η έμπειρη Σοφία Διονυσοπούλου τηρεί λίαν επιτυχώς όλες τις μεταφραστικές προϋποθέσεις.

(δημοσιεύτηκε στην Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας)



ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
για το βιβλίο του Κλεμάν Ροσέ
ΤΟ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΟ ΚΑΙ ΤΟ ΔΙΠΛΟ ΤΟΥ
(Δοκίμιο περί αυταπάτης)
Μετάφραση: Zωή Αντωνοπούλου-Τρεχλή
Εκδόσεις ΑΡΜΟΣ
Σελ. 272 Ε 12



Η τυραννική δύναμη της αυταπάτης.

Με την τραγικότητα της αυταπάτης και το βάρος που συσσωρεύει στις αδύναμες ψυχές, ασχολείται ο γάλος φιλόσοφος Κλεμάν Ροσέ, επιχειρώντας να μας αποκαλύψει τους τρόπους με τους οποίους οι άνθρωποι οικοδομούν έναν «άλλο» κόσμο, παράλληλο με αυτόν ακριβώς που ζούμε κι έναν «άλλο» εαυτό, που διαφεύγει αδιάκοπα από την αυθεντική του ύπαρξη κατοικώντας στο θεωρείο μιας «διπλής» πραγματικότητας। Το «διπλό», ως προσωρινή λύση και ως αναγκαία υπέρβαση των ίδιων των ψυχικών εκκρεμοτήτων μας, μοιάζει να διασφαλίζει έναν τρόπο παρηγορίας, ένα καταφύγιο στις περιοχές εκείνες όπου το αληθινό πράγμα «μετατίθεται» και «κρύβεται» από τον εαυτό του και την ουσιαστική φύση της πραγματικότητάς του.

Ο αυτοαπατώμενος διαιρεί τη μια ιδέα σε δύο, το ένα και μοναδικό συμβάν σε δύο: το πρώτο γεγονός απηχεί κάτι ανυπόφορο, το δεύτερο «διορθώνει» το πρώτο, εισάγοντας μια σωτήρια απόκλιση, μια ιδεατή παραμόρφωση, που συνιστά το ψεύδος της αυταπάτης και που ωστόσο επιβάλλεται ολοσχερώς απέναντι στο πραγματικό και το αντικαθιστά। Ο Φρόυντ μίλησε για την κατάσταση της «απώθησης» (προσωρινή απομάκρυνση από το πραγματικό) και ο Λακάν για τη «διάκλειση» (την ολοκληρωτική απόκρυψη του συμβάντος), ωστόσο και οι δυο περιπτώσεις είναι ενδεχομένως αναστρέψιμες. Αντιθέτως, ο αυτοαπατώμενος βρίσκεται σε πολύ χειρότερη κατάσταση από τον νευρωτικό διότι δεν έχει καμιά ελπίδα ίασης.

«Θέλω να μιλήσω για τη μανία του να αρνείται αυτό που υπάρχει και να εξηγεί αυτό που δεν υπάρχει» γράφει o Ε।Α.Πόε, στο έργο, Διπλή δολοφονία στην Οδό Morgue, όπου προσεγγίζει με το δικό του τρόπο το θέμα του «διπλού». (Ως γνωστόν, η λογοτεχνία του 19ου αιώνα επέμεινε ιδιαίτερα σ’ αυτό το μοτίβο: ο Χόφμαν, ο Πόε, ο Μωπασάν, ο Ντοστογιέφσκι.) Το πραγματικό διαστρέφεται, συσκοτίζεται, μυστικοποιείται, αποσυντίθεται, αντικαθίσταται από το «άλλο» του, από τον διπλασιασμό του, από μια φαντασιακή δομή που μοιάζει να έχει μεγαλύτερη βαρύτητα και ισχύ από αυτό που ονομάζουμε «υπαρκτό».

Ωστόσο ο Χέγκελ θα γράψει: η μεγάλη πανουργία είναι πως τα πράγματα είναι αυτά που είναι। Χωρίς το υπεραισθητό, το αισθητό δεν έχει κανένα νόημα. Το υπεραισθητό επομένως υπάρχει και είναι το ίδιο το αισθητό. Έτσι η ρομαντική φράση του Βάγκνερ στα Wesendonk-Lieder, Ο κόσμος μας δεν είναι εδώ, μας αναγκάζει να σκεφτόμαστε ότι η μεταφυσική διαλεκτική είναι κατά βάσιν διαλεκτική του εδώ και του αλλού.

«Το Πραγματικό και το διπλό του» (1976) είναι το πρώτο βιβλίο του Ροσέ, ο οποίος εργάστηκε επί τριαντακονταετία ως καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νίκαιας। Το έργο του εγγράφεται στην παράδοση του Νίτσε και του Σπινόζα και διακρίνεται για την απλότητά του και την παντελή έλλειψη ακαδημαϊσμού. Η ιδέα του «διπλού» αποτελεί κεντρικό θέμα σχεδόν σε όλα τα βιβλία του (περίπου 15 τον αριθμό), σαν μια επίμονη διάθεση να ανιχνευτεί η φιλοσοφία της Μεταφυσικής και οι επιπτώσεις της στη σκέψη, την αντίληψη, την ιστορία, την τέχνη. Ο Ροσέ δεν περιορίζεται αυστηρά στον τομέα της φιλοσοφίας αλλά καλεί σε σύμπραξη τη ζωγραφική και τη λογοτεχνία, δια μέσου των οποίων τεκμηριώνει πολλές από τις απόψεις του.

Η μαντική αυταπάτη, έτσι όπως μας έγινε γνωστή από την αρχαιοελληνική τραγωδία και η σχέση της με το συμβάν και τον διπλασιασμό του, απασχολεί εκτεταμένα το γάλλο φιλόσοφο, που συνδέει τη «μοίρα» με τον «αναπόφευκτο χαρακτήρα της πραγματικότητας»। Ο αυτοαπατώμενος στοιχηματίζει υπέρ του διπλού, υπέρ μιας προφητείας που στοιχειοθετεί την «άλλη» διάσταση του κόσμου του, ενώ το πραγματικό φαντάζει στα μάτια του βλακώδες (για να χρησιμοποιήσω τα λόγια του Μάκβεθ).

Οι επιρροές της σύγχρονης φαινομενολογίας οδηγούν τον Ροσέ να ξαναθέσει το ζήτημα της πλατωνικής ιδέας περί αισθητού–νοητού, υποστηρίζοντας ότι ο περίφημος «αόρατος κόσμος» είναι μια επινόηση, ένα επιτήδειο τέχνασμα για την αντιμετώπιση της ωμής βίας που χαρακτηρίζει την πραγματικότητα। Για τον ίδιο λόγο, κατά το γάλλο φιλόσοφο, οικοδομήθηκε και το θρησκευτικό ψεύδος, ως ένας αναγκαίος αναδιπλασιασμός της παρούσης ζωής, στον οποίον κανείς μπορεί να καταφύγει κάνοντας έναν ελιγμό μπροστά στο φόβο του θανάτου. Υπάρχει επομένως, η μεταφυσική αυταπάτη (ο κόσμος και το διπλό του) και η ψυχολογική αυταπάτη (ο άνθρωπος και το διπλό του) – μια ολόκληρη συνομωσία της σκέψης και της συναισθηματικής ζωής εργάζεται σθεναρά για τη συντήρηση αυτών των δομών.

Στον πλατωνικό Κρατύλο, ο Σωκράτης ισχυρίζεται ότι το χαρακτηριστικό ενός ανθρώπου (συγκεκριμένα, του Κρατύλου) βρίσκεται στη θεμελιώδη ιδιότητά του να είναι αυτός και όχι άλλος –πολύ απλά, δεν γίνεται να υπάρχουν δυο πρόσωπα με την ίδια ιδιότητα। Το χαρακτηριστικό του Κρατύλου είναι η ενικότητά του (ο διπλασιασμός, ως ανέφικτη μορφή). Η ενικότητα συνεπάγεται θρίαμβο και συγχρόνως ταπείνωση, υπονοεί ο Ροσέ. Θρίαμβο γιατί είμαστε μοναδικοί στον κόσμο και ταπείνωση, γιατί είμαστε αυτό και μόνο, δηλαδή σχεδόν τίποτε, κι ακόμα περισσότερο, απολύτως τίποτε. Έτσι, η φράση του Ρεμπό, εγώ είναι ένας άλλος, αποτυπώνει αυτήν τη δυναμική του διπλού, όταν κάποιος αρνείται να αποδεχτεί ξεκάθαρα την πραγματική του υπόσταση επιμένοντας να διακινείται σε άλλες αβέβαιες περιοχές, που πιθανότατα αποτελούν τον καθρέφτη των εσωτερικών συγκρούσεων και των αντιφάσεών του. Η άρνηση του ενικού είναι μια από τις πιο καθολικές μορφές άρνησης της ζωής, υποστηρίζει ο Ροσέ.

Στην ψυχολογική αυταπάτη ο εαυτός απωθεί τον εαυτό του, αποσύρεται, αποστασιοποιείται, χτίζει μια τεχνητή ζωή πάνω στην ήδη υπάρχουσα, όπως ακριβώς ένας ηθοποιός που κινείται στη σκηνή αναλαμβάνοντας να διεκπεραιώσει μια πλαστοπροσωπία προς χάριν της τέχνης। Κατασκευάζοντας το «διπλό» του, ο άνθρωπος «διχάζεται», καταστρέφεται, αλλοιώνεται, καταβροχθίζεται από τον ίδια του την πλάνη. Απουσιάζει. Διότι αυτός που παρευρίσκεται, που υπάρχει ως ενθαδική παρουσία, δεν είναι το πραγματικό πρόσωπο αλλά ένας ρόλος, το ίδιο του το ψεύδος ως κάλυμμα της αληθινής ύπαρξης.

Ο «άλλος» κόσμος, είτε αφορά το επέκεινα (ως θρησκευτικό καλλιτέχνημα) είτε τη φαντασιακή χωροταξία (για τους καλλιτέχνες αλλά και για τους μόνιμους αρνητές της ζωής), είτε την ίδια την ουτοπία (ως μορφή ενός τέλειου εξανθρωπισμένου σύμπαντος), είτε την κυριαρχία των ιδεών (την δικτατορία του ανέφικτου), είναι μια υπεκφυγή, ένας αντίποδας της αληθινής ζωής। Αλλά η απογύμνωση προϋποθέτει μια διάσταση ωρίμανσης, τον επαναπροσδιορισμό των ιδεών, των συμπεριφορών, των βιωμάτων, της όλης δημιουργικής ανθρώπινης κίνησης.

Η εγκατάλειψη του διπλού, η παραίτηση από κάθε αυταπάτη και «η επιστροφή στον εαυτό μας», μέσα από την ολοκληρωτική αποδοχή του πραγματικού σε όλες του τις εκφάνσεις, είναι η προοπτική που θέτει η σκέψη του Ροσέ। Ο ίδιος χρησιμοποιεί σαν φιλοσοφικό παράδειγμα τους πίνακες του Βερμέερ (ενός καλλιτέχνη που συνήθιζε να ζωγραφίζει «πράγματα» και όχι «συμβάντα»), για να μας αποδείξει ότι η ύλη, «που είναι αιώνια, πλούσια και ζωντανή», αποτυπώνει αυτήν ακριβώς την ουσιώδη πλευρά του πραγματικού, εντός της οποίας το εγώ αποκαλύπτεται όχι μέσα από την ιδιαιτερότητά του αλλά δια της απουσίας του, και είναι αυτή ακριβώς η «απουσία» που το ενώνει με τα πάντα, για να ακτινοβολήσουν από κοινού την πληρότητα και την ευτυχία.

Ο Ροσέ συνοψίζει: Δεν υπάρχουν διπλά, ως αντίγραφα, αντανακλάσεις, υποκατάστατα, αμφισημίες, αμφιλογίες, διφορούμενα, απατηλά, σε κάθε περίπτωση, αφού απλώς κρύβουν το γνήσιο που είναι το πραγματικό। Ο γάλλος φιλόσοφος τραβά το χαλί κάτω από τα πόδια μας, επιμένοντας να μας ελευθερώσει από κάθε τεχνητό καταφύγιο (ηθικό, πολιτικό, θρησκευτικό), καθώς προτείνει να αναλάβουμε την ευθύνη μιας νέας θεώρησης της ζωής, για να συντρίψουμε κάθε μορφή πλάνης που μας περιορίζει ως ύπαρξη.

Ανεξάρτητα από το αν συμφωνώ με το συνολικό πλαίσιο των θέσεων του Ροσέ, δεν μπορώ να μην αναγνωρίσω την αξία της προσπάθειάς του να αποσπάσει την ανθρώπινη σκέψη από την ανωριμότητα των υπεκφυγών, των απωθήσεων και των παραμορφώσεων, θραύοντας τα κάτοπτρα πίσω από τα οποία το πνεύμα κάλυπτε επί αιώνες τη σύγχυσή του. Ο διχασμός ανάμεσα στο υλικό και το πνευματικό, το συμβάν και τις προσδοκίες, το εδώ και το αλλού, το ένα και τα πολλά, παύει να υφίσταται καθώς όλα τα «διπλά», ως ανθρώπινες περιορισμένες κατασκευές, συντρίβονται, αφήνοντας ελεύθερο το δρόμο για την αυθεντική ζωή. Το τέλος της Μεταφυσικής είναι γεγονός, μοιάζει να λέει ο Ροσέ. Ο πραγματικός (ο υλικός) κόσμος αποκαθίσταται επιτέλους στη συνείδησή μας ως το ακριβές πλαίσιο των επιλογών μας για ευδαιμονία ή δυστυχία, το οποίο διόλου δεν μας εμποδίζει να «υπάρχουμε» στ’ αλήθεια και να απολαμβάνουμε τους καρπούς μιας «αληθινής» πραγματικότητας, μέσα από έναν εαυτό ευρισκόμενο σε σύμπτωση με τον εαυτό του.

(δημοσιεύτηκε στην Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας)







ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
για το βιβλίο του Βλαδίμηρου Σολοβιόφ
ΤΟ ΝΟΗΜΑ ΤΟΥ ΕΡΩΤΑ
Εισαγωγή –Μετάφραση: Δ.Τριανταφυλλίδης
Eκδόσεις: Αρμός
Σελ. 180 Ε 13,49


Η ενσάρκωση της αιώνιας θηλύτητας

«Δυο παντοδύναμοι μύθοι μας έκαναν να πιστέψουμε ότι ο έρωτας μπορούσε, όφειλε μάλιστα να εξιδανικευτεί σε μιαν αισθητική δημιουργία: ο σωκρατικός μύθος (ο έρωτας σε βοηθάει να “γεννοβολάς πολλούς, ωραίους και υπέροχους λόγους”) και ο ρομαντικός μύθος (θα φτιάξω ένα έργο αθάνατο γράφοντας το πάθος μου)»। Η φράση ανήκει στον Ρολάν Μπαρτ. Βεβαίως, ο έρωτας ως αισθητική δημιουργία δεν αφορά παρά τη ζωή της γραφής (όπως άλλωστε και τα αισθήματα του Δάντη για τη Βεατρίκη, του Πετράρχη για τη Λάουρα, του Κίργκεγκορ για τη Ρεγγίνα Όλσεν).


Με τη δυναμική του έρωτα, έτσι όπως λειτουργεί και δρα εκτός των κειμένων μέσα στην αλήθεια του ανθρώπινου σχετίζεσθαι, ασχολείται ο φιλόσοφος Βλαδίμηρος Σολοβιόφ στο παρόν βιβλίο, θέτοντας τις προκείμενες που αποδίδουν το ολοκληρωμένο πρόσωπο αυτής της εξαιρετικά λεπτής («ανεξήγητης», για πολλούς) ανθρώπινης λειτουργίας। Μερικές από τις πιο ενδιαφέρουσες ιδέες που παρουσιάζονται εδώ: η Σοφία, σαν σύμβολο του ύψιστου έρωτα (προς τον Θεό, τον Άνθρωπο, τον κόσμο), η κατάσταση της παν-ενότητας που από τον έρωτα απορρέει μέσω της δυαδικότητας, η οικουμενική και συμπαντική καταγωγή της ερωτικής ενέργειας.

Ο Βλαδίμηρος Σεργκέγιεβιτς Σολοβιόφ (1853-1900) ήταν γιός του μεγάλου Ρώσου ιστορικού Σεργκέι Μιχαήλοβιτς Σολοβιόφ και απόγονος (από την πλευρά της μητέρας του) του γνωστού Ουκρανού φιλόσοφου Γκριγκόρι Σκοβοροντά (1722-1794)। Η εμφάνισή του στην πνευματική σκηνή της Ρωσίας, σηματοδότησε την ανάπτυξη μιας εγχώριας φιλοσοφικής σκέψης που βαθμηδόν άρχισε να ανεξαρτητοποιείται από τη Δύση. Το νόημα του έρωτα, κεντρικός πυρήνας της συνολικής πνευματικής του κατάθεσης, έχει επηρεάσει αρκετούς στοχαστές της ρωσικής αναγέννησης, όπως για παράδειγμα τον Μπερντιάγιεφ, τον Μπουλγκάκοφ, τον Φλορένσκι. Ωστόσο, το πανεπιστημιακό κατεστημένο της χώρας του δεν τον κατανόησε επαρκώς· υποβίβασε το έργο του στη θέση ενός απλοϊκού ιδεαλισμού (και μάλιστα, όχι στη νεοκαντιανή του εκδοχή).

Στην καθ’ ημάς Ανατολή και στην ιδεολογία του Ορθόδοξου βιώματος, έτσι όπως έχει στοιχειοθετηθεί από τους χριστιανούς Πατέρες, η ύπαρξη δεν ορίζεται από το ον αλλά από τη σχέση, το διάλογο του Εγώ με το Άλλο. Προς την κατεύθυνση αυτή είναι στραμμένος και ο Σολοβιόφ, αν και με τρόπο ιδιαίτερα ρηξικέλευθο, καθώς επιχειρεί να προσδιορίσει την ανθρώπινη ουσία και τις διαστάσεις της εντός του γίγνεσθαι μέσα από το πρόσωπο του σαρκικού έρωτα, τον οποίον και αναγορεύει ως το απόλυτο σημείο ενσάρκωσης του θείου.

Κατ’ αρχάς φροντίζει να απελευθερώσει τον έρωτα από κάθε σύνδεση με τον «φυσικό» προορισμό που έχουν αναλάβει όλα τα όντα της Γης (τη διαιώνιση της ύλης και τη διατήρηση της ζωής), αναβιβάζοντας την ανθρώπινη ύπαρξη στην υψηλή εκείνη ευθύνη να πραγματώσει, για λογαριασμό του είδους της, την ίδια την εξέλιξή του (ανεξάρτητα από τη συνέχισή του) διότι μόνο αυτή, ως έλλογη δομή, δύναται να πράξει τούτο μέσα από την ψυχική διεύρυνση προς την οποία τείνει λόγω του ερωτικού βιώματος।


Γράφει ο Συμεών ο Νέος Θεολόγος: «ο έρωτας του ενός είναι η οδός για τον έρωτα του Άλλου» (δηλαδή, ο δρόμος της πρόσκτησης του Όλου). Κινούμενος προς την κατεύθυνση αυτή, ο Σολοβιόφ υποστηρίζει ότι η εκδήλωση της υπέρτατης ουσίας προκύπτει από τη σαρκική ένωση των δύο φύλλων, καθώς δυο πρόσωπα –δυο ετερότητες–, διαρρηγνύοντας το ατομικό τους εγώ, δύνανται να εισχωρήσουν στην αληθινή κατάφαση της υπαρκτικότητάς τους. Η παραχώρηση αυτή του ατομικού εγώ στο άλλο (η υποχώρηση του εγωισμού), η κατανόηση της κεντρικής σημασίας της άλλης ύπαρξης στη σφαίρα των οικείων καθημερινών ενασχολήσεων και εμβιώσεων, δημιουργεί τη δίοδο προς το Καθόλου. Επομένως ο άλλος γίνεται η θύρα της ένωσης με το άπαν του κόσμου, και το ερωτικό ζεύγος εκφράζει την παν-ενότητα, τη διαυγή και ολοκληρωμένη εκδήλωση που αποτελεί το συνδετικό κρίκο όλων των υπάρξεων (μιας ουσίας εντός της οποίας πραγματώνεται η ισοτιμία, η αμοιβαιότητα, η σύζευξη, η αλληλοπεριχώρηση, η απελευθέρωση από τα στεγανά της ατομικότητας).


Πράγματι, ο ερωτευμένος ζει και συλλαμβάνει τον εαυτό του μέσα από τον αγαπώμενο (τον πλησίον εαυτό, όπως το θέτει η χριστιανική θρησκεία), και μάλιστα, καθώς αυτή η σχέση στηρίζεται στη βεβαιότητα της σαρκικής της νοηματοδότηση είναι ελεύθερη από κάθε ιδεαλιστική προδιαγραφή। («Ακόμα και ο πιο ακόλαστος πόθος», σημειώνει ο Διονύσιος ο Αεροπαγίτης, «είναι απήχημα αγαθού», διότι, «προς αρίστην ζωήν αποσκοπεί»।) Υπό την έννοια αυτή, η μητρική αγάπη προς το παιδί (από την οποία απουσιάζει η ισοτιμία και η αμοιβαιότητα) και η φιλία (η οποία μπορεί να έχει την ισοτιμία αλλά όχι τη σωματική ένωση) τοποθετούνται από τον Σολοβιόφ σε κατώτερη θέση και ο έρωτας παραμένει η μόνη ένωση που μπορεί να ολοκληρώσει το άνθρωπο σε όλα τα πεδία. Αυτό βεβαίως μας κάνει να σκεφτόμαστε ότι ο αληθινός «άνθρωπος» δεν είναι μόνο άντρας, ή μόνο γυναίκα, αλλά η ύψιστη ενότητα και των δύο. (Εκείνος που επιμένει να διαχωρίζει τα φύλα βρίσκεται σε κατάσταση θανάτου, σημειώνει ο φιλόσοφος.)


Αναρωτιέμαι αν έχει γίνει πλήρως κατανοητή στους θεολογικούς κύκλους η ακραία ανατρεπτικότητα του Σολοβιόφ, η συνεισφορά του στην πνευματική και κοινωνική διάσταση της ισοτιμίας των φύλλων, αλλά και στην αποενοχοποίηση της γυναικείας ταυτότητας μέσα στη ανδρική συνείδηση। Είναι εύλογο ότι ο ρώσος στοχαστής αναβιβάζει το θήλυ σε ένα νέο πεδίο ελευθερίας και συνύπαρξης με το άρρεν, τροποποιώντας όχι μόνο τις παλιές θεολογικές ιδέες (Τερτυλλιανός: «η γυναίκα είναι η πόρτα του διαβόλου») αλλά και τα κοινωνικά κατεστημένα σε σχέση με τη δυναμική αυτονομίας της ανδρικής παρουσίας. Το έτερον ήμισυ–γυναίκα συνεχίζει βέβαια να ονομάζεται «συμπληρωματικό» (δεύτερο φύλο) αλλά γίνεται καθοριστικά ενεργό στην εκδήλωση της υπαρκτικής ουσίας και κυρίως, απελευθερώνεται και από το «μητρικό» φωτοστέφανο, δια του οποίου επί αιώνες είχε χριστεί διεκπεραιωτής ενός συγκεκριμένου ρόλου.

Αν ο σαρκικός έρωτας, ως ύψιστη έκφραση της ατομικής ζωής, φέρει τελειότητα (θεότητα), είναι γιατί, εκτός από την ολοκληρωμένη ενσάρκωση της ενότητας υπονοεί την ισότιμη ύπαρξη του άλλου, καθώς του παραχωρεί την κατάφαση και της δικής του θεότητας। Στην ένωση αυτή εκφράζεται το θείο στην πληρότητά του. («Η ερημιά μας είναι η αποτυχία του “θεού”, η αποτυχία του έρωτα», υποστηρίζει ο Χρίστος Γιανναράς.) Έτσι, τίθεται η προϋπόθεση της αληθινής σχέσης μέσα στο γίγνεσθαι και όχι σε μια ιδεατή σφαίρα, εκεί όπου κινήθηκαν οι τροβαδούροι και οι ρομαντικοί (οι οποίοι διάλεξαν να κατασκευάσουν την ιδεατή εικόνα του αγαπώμενου, χωρίς να ενσαρκώσουν την ένωσή τους.) Αυτή την περιορισμένη εκδοχή του έρωτα ο Σολοβιόφ τη θεωρεί διαστροφή, όπως άλλωστε και την απλή σεξουαλική ένωση που δεν ακολουθείται από την ταυτόχρονη παρουσία της συναισθηματικής σύμπραξης.

Η υλικότητα (η ίδια η Φύση, στην αντιστοίχισή της με την υλική ύπαρξη του ανθρώπου και την ενσωμάτωση της σεξουαλικής του ζωής), αλλά και ό,τι σχετίζεται με την ιστορική ανθρώπινη διαδρομή, αθωώνονται και πνευματοποιούνται, καθώς συντίθενται μέσα στη σφαίρα της παν-ενότητας την οποία ο έρωτας προϋποθέτει। Ο Σολοβιόφ καθαγιάζει το ανθρώπινο σώμα, παρουσιάζοντας την πιο εκλεπτυσμένη εκδοχή του, εκείνη ακριβώς που το αποδεσμεύει από κάθε συσχέτιση με το αμάρτημα, την ενοχή, το κακό. Η αποκατάσταση αυτή έρχεται να δηλώσει ότι δεν υπάρχει ολοκληρωμένη ζωή χωρίς τον ενοποιημένο εαυτό του ανθρώπου (σώμα-ψυχή-πνεύμα), μια ενοποίηση που αποτελεί και τον άξονα της σύνδεσής του μερικού με το Καθόλου. Αλλά εδώ έχουμε ολοκληρωτική ρήξη με τις θρησκευτικές παγιωμένες ιδέες που θεωρούν ότι η σεξουαλική πράξη απομακρύνει το πρόσωπο από την πνευματικότητά του. (Ας μην ξεχνάμε ότι η ανατρεπτική σκέψη του φιλόσοφου του στοίχισε την παρέμβαση της ρώσικης λογοκρισίας και του απαγορεύτηκε κάθε περαιτέρω έκδοση με θεολογικό περιεχόμενο.)

Η πλήρης ένταξη της σεξουαλικότητας στην ολοκληρωμένη ανθρώπινη ουσία (όχι βέβαια η αγοραία και πάνδημη εκδοχή της –για να θυμηθούμε τον ορισμό του Πλάτωνα– αλλά η ερωτική πληρότητα της Ουράνιας Αφροδίτης) είναι νομίζω μια νέα νίκη της φιλοσοφίας, η νίκη του ανθρωπίνου πνεύματος που εξέρχεται από τους περιορισμούς αιώνων. Στην επίσημη θρησκευτική γραμμή, για την οποία ο έρωτας παραμένει κατώτερο πνευματικό γεγονός, όχι μόνο λόγω της φθαρτής του φύσης αλλά και γιατί αποτελεί «πάθος» (ενώ το ζητούμενο είναι η «θεία απάθεια»), αντιλέγει ο Σολοβιόφ: «To αντικείμενο του έρωτα στην επουράνια φύση του, είναι η αιώνια θηλύτητα του Θεού (ίδια για όλους)· όμως ο άνθρωπος δεν καλείται να προσκυνήσει αυτήν αλλά να την ενσαρκώσει στη Γη, μέσα από μια γήινη ύπαρξη θηλυκής μορφής». Έτσι, αυτό το μοναδικό «άλλο» γίνεται ο φυσικός τόπος της αθανασίας.

(δημοσιεύτηκε στην Βιβλιοθήκη της Ελευθεροτυπίας)

ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
για το βιβλίο του Κώστα Γιαννόπουλου
Περικλής Γιαννόπουλος-
Πορτραίτο που κάηκε στο φως
Σειρά «Βίοι Αγίων(Υπόγειες Διαδρομές)»
Εκδόσεις Ηλέκτρα
Σελ.182 Ε 15


Το ιλαρόν φως του Περικλή Γιαννόπουλου.

Υπάρχει κάτι μέσα στο έργο του Περικλή Γιαννόπουλου που μπορεί να μας γοητεύσει σήμερα; Παραθέτω ένα απόσπασμα από το κείμενό του «Νύμφες του Αγαίου», με το οποίο είχα έρθει σ’ επαφή διαμέσου ενός άλλου βιβλίου (το «απαγγέλει» ο Κατσίμπαλης στον Κολοσσό του Μαρουσιού):

Εις του Αιγαίου τα ονειρώδη ρεύματα, σπασμένα κοσμοθραύσματα, [॥] υψούνται υπό των κυμάτων, πολύμορφα συμπλέγματα ορέων, άλλα περιδέραιον Ελλάδος, άλλα περιδέραιον Ασίας, άλλα χοροί ανάμεσον αυτό, αι πολυάριθμοι […।] νήσοι, συνθέτουσαι λαμπροτάτην οπτασία επιγείων αθυρμάτων.

Όσοι από μας συλλαμβάνουμε την ποίηση μονομερώς, σαν μια κατάσταση υπερβατική, νομίζω πως ορισμένες φράσεις από το έργο του Γιαννόπουλου χοροστατούν για να εισχωρήσουμε εμφαντικά στο πιο γήινο μέρος της ποιητικής γλώσσας, καθώς απεικονίζουν ευδιάκριτα ακριβώς αυτή την αναλογία γλώσσας και τοπίου, την υλικότητα της ομορφιάς। Η ποιητική του Π.Γ αισθάνομαι ότι δεν σχετίζεται με τον εξωραϊσμό του πραγματικού, αλλ’ αντιθέτως, με την απόδοση της σαφήνειας και της καθαρότητας των γραμμών που μεταφέρει το ελληνικό περιβάλλον, ως πράξη, μέσα στο λόγο. Μήπως, όμως και οι ιδέες του κάλους και του φωτός, που διαποτίζουν αυτό το έργο του, δεν αποτελούν δυο αμιγώς «γήινες» ελληνικές πραγματικότητες;

Ο Γιανόπουλος ονόμαζε το ελληνικό φως, φάος, όπως οι αρχαίοι। Το αγάπησε παράφορα και το εγκατέστησε στο κέντρο των αισθητικών και φιλοσοφικών του αναλύσεων. Το θεώρησε υπεύθυνο για την υπαρξιακή ισορροπία της ελληνικής φυλής μέσα στους αιώνες, το αντιδιέστειλε με το σκότος του Βορρά, το αναγνώρισε ως ρέουσα πραγματικότητα στην ανάδειξη μιας ελληνικής χρωματικής γκάμας μέσα στα έργα της ζωγραφικής.

Ωστόσο, παρά τον έρωτά του για το φως, ο Γιαννόπουλος είναι αυτός στον οποίον οφείλουμε την πρώτη ελληνική μετάφραση του Κορακιού (του σκοτεινού αριστουργήματος του Πόε)। Την ίδια περίοδο που έγραφε για την «χαμένη κόρη που οι άγγελοι την αποκαλούν Λενόρ», μετέφραζε επίσης, μεταξύ άλλων, «Το αηδόνι και το τριαντάφυλλο» του Ουάιλντ, κομμάτια από το έργο του Πιέρ Λοτί, του Ντίκενς, του Τελιέ, του Μπωντλαίρ. Ο ολιγογράφος αυτός ποιητής (νομίζω, του αρμόζει η προσφώνηση) συνέθεσε και δεκαπέντε πεζά ποιήματα, με τα οποία ασχολήθηκε ο Απόστολος Σαχίνης, στη μελέτη του για την Πεζογραφία του Αισθητισμού. Όσο για τη σκέψη του, συμπυκνωμένη σε οκτώ άρθρα πολιτικής και αισθητικής κατεύθυνσης, περιέχει τις ιδέες χάρις στις οποίες αναγορεύτηκε (μαζί με τον Ίωνα Δραγούμη) ως ο Έλληνας θεωρητικός του εθνικισμού.

Από την περίοδο του Παρισιού (1890-1892), ο Π.Γ. είναι φανερό ότι κράτησε όλα όσα κατανόησε για τα καλλιτεχνικά ρεύματα της εποχής του (αισθητισμό, παρνασσισμό, συμβολισμό) αλλά και τη μποεμία. Στην ιδιαίτερη αγάπη του για το τοπίο και τον ηθικό προσανατολισμό του, εύκολα κανείς αναγνωρίζει την επίδραση του Τζων Ράσκιν και του Ιππόλυτου Ταιν (θεωρία για το περιβάλλον). Το ίδιο εμφανείς είναι άλλωστε και οι επιδράσεις του από τον Ουώλτερ Πέιτερ, τον Τιμπωνέ, τον Νίτσε, τον Μπερξόν.

Σήμερα, ο οξύς και επιθετικός τόνος της «ελληνικότητας» του Γιαννόπουλου μέσα στα θεωρητικά του κείμενα (ιδωμένος από την ασφαλή απόσταση ενός μεταγενέστερου), αποκαλύπτει πλήρως την ιστορική της σκοπιμότητα σε μια εποχή που το ζήτημα της ιθαγένειας και της εθνικής αυτογνωσίας (το ζήτημα του προσδιορισμού μιας ταυτότητας) ήταν φλέγουσα αναγκαιότητα ωρίμανσης για κάθε Έλληνα। Ο Π.Γ. ήθελε να γίνει για την Ελλάδα ότι υπήρξαν για τις χώρες τους ο Νίτσε, ο Φίχτε, ο Έμερσον, ο Ράσκιν, ο Καρλάιλ. Ήθελε να κηρύξει, να διαφωτίσει, να αναπλάσει, να διαμορφώσει, να ξυπνήσει το βαθύτερο στρώμα της ελληνικής συνείδησης. Αποσκευές του: η ελληνική φύση, η ελληνική σκέψη, η ελληνική γραμμή. Μέσα σ’ αυτό το τρίπτυχο αναπτύσσεται ο «εθνικισμός» του. Ωστόσο ο Ξενόπουλος θα γράψει (1908): Ο Γιαννόπουλος είναι πρώτον και κύριον –και ίσως δεν είναι τίποτε άλλο από α ι σ θ η τ ι κ ό ς.

Από κοντά, ο Παλαμάς θα συμπληρώσει για το Γιαννόπουλο: Η ρητορική του ήταν και η αρετή του και η αμαρτία του। (Ας μου επιτραπεί η ειρωνεία : το ίδιο ακριβώς ίσχυσε και για τον Παλαμά)। Επιμένω ότι θα ήταν λάθος να σταθεί κάποιος στις υπερβολές και στις ακρότητες της γλώσσας του Γιαννόπουλου, της οποίας η υπόσταση, κατά το δικό μου αίσθημα, δεν σχετίζεται με τη μορφή αλλά με τον Τόνο ενός βαθύτερου ψυχικού χώρου που ενώνεται κατευθείαν μ΄ αυτή τη χώρα. Για μένα, αυτός ο Τόνος (ο οποίος, παραδόξως, στο συγκεκριμένο κείμενο «Νύμφες του Αιγαίου» προσομοιάζει με τον εγγαστρύμιθο ήχο του Κάλβου), μεταφέρει το ρεύμα μιας μυστικής ζωής που μας αφορά –και δεν αναφέρομαι στην ειδική προσωπικότητα του Γιαννόπουλου αλλά σε κάτι πιο χθόνιο και ταυτοχρόνως ουράνιο, ως περίληψη της ιστορίας και της ευαισθησίας ενός λαού, η οποία αισθητικοποιείται και εγγράφεται σ’ έναν ποιητικό καθρέφτη για να μπορεί να διαθλά όχι μια εμμονή παρελθοντολογίας αλλά τη μαγιά μιας νέας πραγματικότητας.

Ίσως αυτό ακριβώς να είχε σκεφτεί ο Ελύτης όταν έγραφε για τον Δραγούμη και το Γιαννόπουλο:Ήταν πολύ νωρίς για να μπορέσω να ξεχωρίσω […] το υγιές μέρος που έκλειναν οι απόψεις τους […] Βέβαια ερχόντανε και τότε στιγμές που το μήνυμά τους το βαθύτερο με άγγιζε και τότε το έβρισκα ωραίο।

Ο Ελύτης, λοιπόν। Να κάποιος που δεν έκρυψε την επιρροή του από τον Γιαννόπουλο (Ανοιχτά χαρτιά). Ένα έργο κρίνεται σημαντικό όταν μπορεί να διαχυθεί μέσα σε άλλα έργα για να γεννήσει σπινθήρες ζωής, κινήσεις ιδεών, αισθημάτων, εμπνεύσεων, αντιδράσεων, καινοτομιών, καταστροφών. Κανείς δεν μπορεί να αμφισβητήσει το γεγονός ότι ο Π.Γ. έχει επιδράσει. Και δεν εννοώ βεβαίως τους λογής λογής εθνικιστές (ακόμη και η Χρυσή Αυγή τον οικειοποιήθηκε), παρά άλλα πνεύματα περισσότερο εκλεπτυσμένα. Ο Άγγελος Σικελιανός του χρωστάει την ελληνική του συνείδηση, την οποία απέκτησε «μέσα στην ατμόσφαιρα και το προφητικό θάμπος που σκορπούσε ο Γιαννόπουλος με τη ζωή του και τη δημιουργία του» (για να χρησιμοποιήσω αυτούσια τα λόγια του Α. Καραντώνη). Αλλά μήπως και ο Παλαμάς στο «Δωδεκάλογο του Γύφτου», ή ο Θεοτοκάς στο «Μέρες Αργίας» (1907) δεν μοιάζουν να ακολουθούν κατά πόδας τις ιδέες του Π.Γ παρά τις ενστάσεις τους προς αυτόν;

Αν δεν είχε προϋπάρξει ο συγγραφέας της «Ελληνικής Γραμμής», ίσως ο Σεφέρης να μην είχε «κοιτάξει» μ’ αυτό τον τρόπο το ελληνικό φως για να του αποδώσει «μια λειτουργία ενανθρωπισμού» (Μια σκηνοθεσία για την «Κίχλη»). Ο Π.Γ μεταγγίζει τον έρωτα του για το φως στον Κατσίμπαλη, στο Σεφέρη, στον Ελύτη –σε όλη τη γενιά του 30- μέσα από μια οργανική συνέχεια η οποία δεν σχετίζεται με ζητήματα αισθητικής τάξεως αλλά απαντά σ’ ένα αιτούμενο ψυχικής διάρθωσης. (Είναι ξεκάθαρο ότι ο «ορθός λόγος» του Σεφέρη δεν θα μπορούσε να πληγεί από την «φαντασιοπληξία» του Γιαννόπουλου, ή την ακραία πολιτική του στάση, όμως εμβολιάζεται μ’ ένα γνήσιο μεταφυσικό αίσθημα που εισχωρεί εντός του για να εγκαταστήσει το πεδίο εκείνο, ακριβώς πριν την απομάγευση του κόσμου.)

Αισθάνομαι ότι ο Σεφέρης, καθώς καταθέτει τις ιδέες του για την ελληνικότητα, διαγράφει το ίδιο το πρόσωπο του Γιαννόπουλου: Όλο το ζήτημα είναι πόσο βαθιά και πόσο αληθινά ο Έλληνας θα ατενίσει τον εαυτό του και τη φύση του που δεν μπορεί να μην είναι μέσα στη μεγάλη φύση, την ελληνική। Κι εδώ βέβαια οι δρόμοι είναι σκοτεινοί, μήτε φελάν οι συνταγές. (από το «Διάλογο» με τον Κ.Τσάτσο). O Γιαννόπουλος, όσο κι αν μοιάζει ιδεοληπτικός, ακραίος, «ρομαντικός», απροσάρμοστος, είναι βέβαιο ότι, ως φύση μυστικιστική, κατέχει το κλειδί μιας απόλυτης διαύγειας.

Ο Σεφέρης βέβαια αρνείται ότι είχε κάποια σχέση με το συγγραφέα της «Ελληνικής Γραμμής» (Δοκιμές Β)। (Από τον Ρόντερικ Μπήτον, στην πρόσφατη βιογραφία του για τον Σεφέρη, μαθαίνουμε πως ο τελευταίος είχε κρατήσει σημειώσεις για να γράψει μια «δοκιμή» και για το Γιαννόπουλο.) Αντιθέτως, ο Κατσίμπαλης θαύμαζε απροκάλυπτα το Γιαννόπουλο και το δήλωνε με κάθε ευκαιρία. Ας μην ξεχνάμε ότι οι δυό τους, Κατσίμπαλης και Σεφέρης, θα μεταφέρουν τον έρωτα για το ελληνικό φως στον Χένρι Μίλερ (Ο Κολοσσός του Μαρουσιού) και στον Λόρεν Ντάρελ (Στοχασμοί για μια θαλάσσια Αφροδίτη, Το κελί του Πρόσπερο, Τα ελληνικά νησιά) για να ταξιδέψει έξω από τα σύνορα της εντοπιότητάς του.

Συμπληρώνω δυό λόγια για το θέμα της «ελληνικής» ματιάς του Γιαννόπουλου: Αν θα ήθελα να μιλήσω με ψυχολογικούς όρους, θα τόνιζα ότι εκείνος που επιμένει να φωνασκεί την ανωτερότητά του, το κάνει ακριβώς γιατί αισθάνεται κατώτερος। Ο Π.Γ, ταυτισμένος με την ελληνική συνείδηση του καιρού του η οποία μετέφερε αυτήν ακριβώς τη μειονεξία σε σχέση με την Ευρωπαϊκή της ταυτότητα, αναλαμβάνει ένα πολύ συγκεκριμμένο ρόλο: να μεταλλάξει και να μετουσιώσει την χαμηλή αυτοεικόνα του Έλληνα. Έτσι, τον προσκαλεί να εισχωρήσει στο λαμπερό αρχαίο κέντρο του -το αληθινό του είναι-, για να προσδιοριστεί ξανά, μέσ’ από μια νέα αυτοσυνείδηση. Αλλά πώς μπορείς να συγκεντρωθείς στον «εαυτό», παρά σε αντιδιαστολή με το «έτερο», μ’ εκείνο που βρίσκεται «εκτός»; Ιδού ο λόγος για τον οποίον ο Π.Γ. θέτει το «ελληνικό εγώ» (την ελληνικότητα, τα μέτρα και τα σταθμά της) απέναντι στο «ευρωπαϊκό εγώ», με τόσο επιθετικό τρόπο. (Δεν χρειάζεται βέβαια να πω ότι, εάν το εγώ, μετά τον αυτοπροσδιορισμό του, δεν διανοιχθεί οικεία βουλήσει στο έτερο - για να συνδιαλλαγεί, να συναιρεθεί, να συνδημιουργήσει-, τότε γίνεται αυτοπαθές, αρτηριοσκληρωτικό και βάναυσο.)

Ο Κώστας Γιαννόπουλος, συγγραφέας της παρούσης μονογραφίας, επιχειρεί να διατρέξει την ζωή και την εποχή του Π।Γ, αναπτύσσοντας μια συναισθηματική σχέση μαζί του, η οποία, ενίοτε, καταλήγει ως αφήγηση του δικού του ψυχισμού και των δικών του εμμονών, αλλά και ενεργοποίηση της διάθεσής του για παράλληλη λογοτεχνική δραστηριότητα। Πιστός στο ρομαντικό κλίμα του Π।Γ, επίγονος και τρυφερός θαυμαστής, ανασυνθέτει εδώ την ατμόσφαιρα εκείνου με τόνους λυρικούς, παρουσιάζοντας την ερωτική σχέση Γιαννόπουλου-Σοφίας Λασκαρίδου (το ειδύλλιο με τη νεαρή ζωγράφο κράτησε μια δεκαετία) αλλά και όλα τα περί της αυτοκτονίας του, συρράφοντας προσεκτικά τα δημοσιογραφικά και τα λογοτεχνικά δεδομένα με τις ιδιαίτερες διαδρομές του βιογραφούμενου, χωρίς ωστόσο να αποφεύγονται κάποια μελοδραματικά κρεσέντα.
(δημοσιεύτηκε στη Βιβιοθήκη της Ελευθεροτυπίας)
ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
ΤΑΓΚΟ

Η ντουλάπα μουγγρίζει συχνά στις κρεμάστρες όταν
η μαμά γυρίζει απ’ τον ταφτά της· στο χορό
ο μπαμπάς μου της έλεγε τα μπράτσα σου α-
γάπη μου τι επιδεξιότητα στην εξουσία
τα μπράτσα οι λεπταίσθητοι βόστρυχοι του
μηδενός που σε τύλιξε ο νεκρός του πατέρας·
θα της πω: περούκα σου βγάζει φωτιά
μαμά· με την στάχτη ταΐζω·
τώρα όμως το άπειρο με κατέβασε στο λιγάκι και
σχεδόν μου φαντάζεις μια κότα από κότα η
κίνηση της κεφαλής το αυγό σου μιας κότας
που πέφτει στα πόδια το αυγό σου –εγώ-
μία πράξη αυγό ένα φράκο που μ’ έπνιξε
στο ταγκό।


(από τη συλλογή, Το ρήμα πεινάω)


ΚΛΕΟΠΑΤΡΑ ΛΥΜΠΕΡΗ
ΣΤΟ ΤΡΑΠΕΖΙ

Το φαγητό απαιτεί αφοσίωση· στο τραπέζι
σάλτσες του τυχαίου ή μήπως
η ψυχή με ψάχνει στα πιάτα να με εννοήσει
(να συγκεντρωθώ στο χρονομέτρη αυτό;)

Του παρόντος υπηρέτης το μάτι
δειπνεί στο λιγάκι·
βγάζω τα χέρια τσιμπάνε τα τσαμπιά
μιας Κυριακής

Το φαγητό συντηρείται από την κίνηση του
χεριού: μ’ ένα πιρούνι επιτίθεται ο ιππέας στην ύλη του
αναβάτης στην κραιπάλη αυτή των στιγμών
(το φαγητό σε προσκαλεί εις τα πεδία των μαχών;)
επιτίθεμαι στον ιππέα τρέπω σε φυγή τον ίππον του
για να μείνω αναπόδειχτος στη φαντασία
(κι αν ίσως το φαγητό με χρειάζεται ως υστεροφημία
του αναγκαίου κάτι ας σκεφτεί)

Το φαγητό στη νηστεία της φαντασίας
είναι άγουρο παρόν που φαγώνεται·
ως επακόλουθο του παρόντος το μέλλον θέλει
προσοχή να μη φαγωθεί

(τ’ αποφάγια της ζωής μου με εικάζουν
ωραίο δείπνο αδαπάνητο)।


(από τη συλλογή, Το ρήμα πεινάω)
ΝΟΡΜΑΝ ΜΕΗΛΕΡ
Από το βιβλίο "Θάνατοι για τις κυρίες

και άλλες καταστροφές"
(μετάφραση Κλεοπάτρα Λυμπέρη

Τα ποιήματα
που γράφονται από
μαζοχιστές
πέφτουν με πάταγο
σαν αγελάδες στο λιβάδι.
Λυπήσου με
φωνάζουν,
πρόσεξέ με, έχω
πολύ ευαισθησία
προς τη φύση
ξεχειλίζω γάλα

Τα ποιήματα
πρέπει να’ ναι σαν καρφίτσες
που τρυπάνε το δέρμα
της ανίας
κι αφήνουν
μια λάμψη
το ίδιο υπεροπτική
με το βάδισμα
του σαδιστή
που έμπηξε
την καρφίτσα
κι έγινε καπνός